Ziryab’ın Kaçışı; Meyve

     Âdemlikten payını alan -oğulları/insanlar merak duygusunun hep bir adamı ötesine geçebilmeyi arzuladılar. Cennetin izdüşümü coğrafya, kültür ve ihtiyaçlar olarak yeniden çağlar boyunca sürekli şekil değiştirdi. Aden Bahçelerindeki o ağaç da cennet tasvirine paralel olarak değişmeye devam etti. Ancak tadılan meyve, bazısına iktidar bazısına şan bazısına ise sefalet bazısına güç, para, dünyevi hazlar gibi tatları tattırdı. Dünyadaki cennet, yeri geldi kutsal mekanlar yeri geldi Harun Reşid’in iktidar sarayı oldu. Harun Reşit öncesindeki çağlarda ise insanlara göre cennet figürü arşın yansımasının tam altında yer alan Kabe’nin bulunduğu alandı. Zira İbrahim (as)’ın duasından sonra Mekke hem bir ticaret hem de din merkezi haline gelmişti: ““Rabbim! Bu şehri güvenli kıl!” Bu cennettin ağacının meyvesi kimisine maddi kimisine manevi tatlar sunuyordu. Ancak bazıları var ki, onlar ağacın meyvesinden hem maddi hem de manevi tatlar alabiliyorlardı. Bu şanslı sayılabilecek kimseler, cinlerin kulaklarına sihirli satırlar fısıldadığı düşünülen Arap şairlerdi.

Cahiliye döneminden itibaren Araplar için önemli günlerde panayırlarda şiir dinletileri ve şiir müsabakaları, Arap toplumu için en köklü geleneklerden biri olmuştur. Öyle ki, fasih dilin kullanımına önem veren bu insanlar arasında, dönemin seçkin şairleri büyük bir saygı görmüş, onların etkileyici şiirleri ise Kâbe’nin duvarı gibi kutsal ve değerli mekânlara asılmıştır. Duvarlara asılan şiirlere ise “muallaka” denilmiştir. Cahiliye döneminde kabile liderlerine okunan şiir okuma geleneği, Emevî ve Abbâsî döneminde de devam etmiş; şairler şiir okumak üzere saraylara davet edilmiş veyahut şairler şiirlerini hükümdara sunmak üzere hükümdarların huzuruna çıkmayı talep etmişlerdir.  Dolayısıyla şairler, kendilerine şöhret, para, saygınlık gibi pek çok tadı tattıracak bu cennet ağacının meyvesinden tatmak için yanıp tutuşuyorlardı. Hatta gurbetteki şairlerin şiirlerindeki vatan özlemi dolu satırlarının arasında, belki de asıl vatan özleminin sultanın kendilerine sağlayacağı ikramların tadı olduğu da söylenebilir (ben tarafından). Elbette bu iktisap yarışı sadece devlet sınırları içinde kalmamış bilakis Arapların yayıldığı tüm coğrafyada kendisini göstermiş; devletler arası resmi veya gayri resmi yazışmalarda dahi şiirin görünmeyen kan akıtıcı, can alıcı gücü kullanılmıştı. Şiir sadece keskin bıçak olarak değil aynı zamanda da neşenin aktarımı için de kullanılmıştı. Örneğin muallaka sahiplerinden Zuheyr b. Ebi Sulma, 40 yıl sonra Abs ve Zubyan kabileleri arasındaki savaş bittikten sonra onları öven şu sözleri dile getirir:

“Sizler; Abs ve Zubyan birbirinizi yok etmeye adadıktan

Aranızda Menşim[1] kokusu yayıldıktan sonra

Dediniz ki; şayet barışı yayabilirsek aramızda

Selamete ereriz, emri bi’l- marufla, malla

İşte o zaman sizler en hayırlıları oldunuz halkınızın

Ne ataya itaatsiz ne de günahkârsınız.”[2]

Uzun bir savaşın ardından tadılan huzur ve selamet meyvesinin damakta kalan tadı ancak bu kadar iyi ifade edilebilirdi. Oğlu Kâ’b b. Zuheyr[3] ise bambaşka bir tadı tatmaya nail olacaktı. Kâb’ın kardeşi Büceyr, Müslüman olunca henüz Müslüman olmayan Kâ’b, Rasulullah’ı ve Müslümanları şiirleriyle hicveder. Normal şartlarda bu şiirlere karşı reddiye yapması için Rasulullah, Hassan b. Sabit’e şiir okumasını söylerdi. Ancak Kâ’b’ın hicvinden dolayı Rasulullah Kâ’b’ın İslamiyet’i tercih etmesini aksi takdirde kendisinin öldürüleceğini uygun kanallarla bildirdi. Bunun üzerine Kâ’b b. Zuheyr muallaka sahibi babasının şiirlerini utandırmayacak cinsten Bânet Suad yani hepimizin aşina olduğu Kasidetü’l-Bûrde’yi söyleyip İslamiyet’i kabul etti.

“Gitti Suad, kalbim bugün kara sevdalı

Ardında ben, divane; ben, prangalı.”[4]

            Rasulullah bu şiirin peşinden Yemenî kumaşlardan yapılmış cübbesini sırtından çıkarıp Kâ’b’a hediye etti. Böylece Banet Suad ile başlayan bu kaside Kasidetü’l- Bûrde (cüppe/hırka) anılmaya başlandı. Şimdi biraz bu hadiseyi tefekkür etmenin bile tadının evsafını yapamıyorum. Elbette hem unutulmaz derece baş döndürücü hem de sevgilinin bir “hoş geldin” demesi kadar tatlıdır. Gözlerimiz dolu dolu ancak yolumuz daha uzun.

            Her zamanın kendisine has zamanlar arasılığı sağlayan soyut veya somut şeyleri vardır. Bizim zaman kapımız ise yazgımızı, merakımızı sürdürecek bir “ağaç”tı. Ağaç büyüyüp yeşerdi ve meyvelerini sundu bizlere. İbnu’l Arabi’ye göre İlk Akıl’ın yazdığı ilk varlık olan “su” ağacımızın daha da yeşerip büyümesine imkân sağladı. Kâh Cahiliye döneminde meyvelerini dağıttı kâh Sadru’l İslam döneminde. Evet, ağaç büyüdü nihayetinde Abbasiler dönemine kadar yetişti. Yetişirken de hem bir dağın en ıssız çukurunda yaşayan birine meyvesinden tattırdı hem de saltanatın merkezi saraylardakilere. Öyleyse “elmanın tadının” Abbasi sarayında nasıl tatlar sunmuştur gelin biraz düşünelim.

“İşte o zaman bir akarsu

Geçtiği yerlerden bir daha geçti

İsteyerek ikiledi kendini”

 

 

---

[1] Menşim, koku satan bir kadındır. Ancak bazı insanlar Menşim’İn kokularını dükkanından çalınca Menşim kendi kabilesinden yardım ister ve Menşim’e ait kokular kimin üstündeyse o kişiler öldürülür.

[2] Şiirin Arapçası:

تَدارَكتُما عَبساً وَذُبيانَ بَعدَما

تَفانوا وَدَقّوا بَينَهُم عِطرَ مَنشِمِ

وَقَد قُلتُما إِن نُدرِكِ السِلمَ واسِعاً

بِمالٍ وَمَعروفٍ مِنَ الأَمرِ نَسلَمِ

فَأَصبَحتُما مِنها عَلى خَيرِ مَوطِنٍ

بَعيدَينِ فيها مِن عُقوقٍ وَمَأثَمِ

[3] “K‘B b. ZÜHEYR,” Türkiye Diyanet Vakfı, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2001), cilt 24, 7–8.

[4] Şiirin Arapçası:

بانَت سُعادُ فَقَلبي اليَومَ مَتبولُ

مُتَيَّمٌ إِثرَها لَم يُجزَ مَكبولُ